Cholera choroba – jak leczyć zakażenie i unikać epidemii?

Wstęp

Cholera to niebezpieczna choroba zakaźna, która wciąż zbiera śmiertelne żniwo w wielu regionach świata. Wywoływana przez bakterię Vibrio cholerae, prowadzi do gwałtownego odwodnienia organizmu, a bez szybkiej pomocy medycznej może zabić w ciągu zaledwie kilkunastu godzin. Choć w Polsce przypadki cholery są rzadkie, każdy podróżujący do krajów tropikalnych powinien znać objawy, drogi zakażenia i metody profilaktyki tej choroby.

W ostatnich latach obserwujemy znaczący postęp w walce z cholerą – od skuteczniejszych metod diagnostycznych po nowoczesne szczepionki. Mimo to, w krajach o słabych systemach sanitarnych choroba nadal stanowi poważne zagrożenie. W tym artykule znajdziesz kompleksowe informacje o cholerze – od mechanizmów zakażenia, przez objawy i leczenie, po praktyczne porady dla podróżujących.

Najważniejsze fakty

• Śmiertelność: Bez leczenia sięga 50%, ale przy odpowiedniej terapii spada poniżej 1%
• Szybkość działania: Od zakażenia do ciężkiego odwodnienia może minąć zaledwie kilkanaście godzin
• Szczepionki: Współczesne preparaty doustne (Dukoral, Vaxchora) dają 85-90% ochrony na 6-24 miesięcy
• Główne ogniska: W 2024 roku najwięcej przypadków odnotowano w Afganistanie, Sudanie i Pakistanie

Czym jest cholera i jak dochodzi do zakażenia?

Cholera to ostra choroba zakaźna wywoływana przez bakterię Vibrio cholerae. Atakuje głównie układ pokarmowy, prowadząc do gwałtownego odwodnienia organizmu. Choroba występuje przede wszystkim w regionach o złych warunkach sanitarnych, gdzie dostęp do czystej wody jest ograniczony. Do zakażenia dochodzi najczęściej przez:

• spożycie skażonej wody
• jedzenie zanieczyszczonych pokarmów
• bezpośredni kontakt z osobą chorą lub nosicielem

Definicja choroby i charakterystyka bakterii Vibrio cholerae

Vibrio cholerae to gram-ujemna bakteria, która produkuje silną toksynę powodującą intensywną biegunkę. Istnieją różne szczepy tej bakterii, ale najbardziej niebezpieczne to:

1. O1 – odpowiedzialny za większość współczesnych epidemii
2. O139 – wykryty w latach 90., równie groźny jak O1

Bakteria świetnie rozwija się w ciepłej, słonawej wodzie, szczególnie w ujściach rzek i przybrzeżnych obszarach morskich. W organizmie człowieka namnaża się w jelicie cienkim, gdzie wydziela toksynę zaburzającą gospodarkę wodno-elektrolitową.

Drogi przenoszenia i czynniki ryzyka

Główną drogą zakażenia jest droga pokarmowa. Największe ryzyko występuje w następujących sytuacjach:

• Picie nieprzegotowanej wody z niepewnych źródeł
• Jedzenie surowych owoców morza
• Spożywanie nieumytych warzyw i owoców
• Niedostateczna higiena rąk

Czynniki zwiększające ryzyko zachorowania to:

1. Podróże do krajów endemicznego występowania cholery
2. Niski poziom kwasu żołądkowego (osoby starsze, przyjmujące leki zmniejszające kwasowość)
3. Grupa krwi 0 (większa podatność na ciężki przebieg)
4. Osłabiony układ odpornościowy

Warto pamiętać, że cholera nie przenosi się przez powietrze – konieczny jest bezpośredni kontakt z bakterią, najczęściej poprzez spożycie skażonej wody lub pokarmu.

Poznaj fascynującą historię Kamili Smoguleckiej – jej drogę do sukcesu, wiek i inspirujący życiorys. Odkryj więcej w artykule Kamila Smogulecka – kim jest, wiek, kariera, życiorys.

Objawy cholery – jak rozpoznać infekcję?

Rozpoznanie cholery może być trudne na wczesnym etapie, ponieważ pierwsze objawy często przypominają zwykłą niestrawność. Jednak w miarę rozwoju choroby symptomy stają się coraz bardziej charakterystyczne i niebezpieczne. Kluczowe jest szybkie rozpoznanie, ponieważ cholera może prowadzić do śmierci w ciągu zaledwie kilkunastu godzin w przypadku ciężkiego odwodnienia.

Wczesne symptomy i przebieg choroby

Pierwsze oznaki zakażenia pojawiają się zwykle od 12 godzin do 5 dni po kontakcie z bakterią. W łagodnych przypadkach objawy mogą być niemal niezauważalne, ale w typowym przebiegu obserwujemy:

W ciągu kilku godzin od pierwszych objawów może rozwinąć się ciężkie odwodnienie, które manifestuje się:

1. Suchością błon śluzowych i skóry
2. Zapadniętymi oczami (tzw. oczy Hipokratesa)
3. Spadkiem elastyczności skóry (po uszczypnięciu fałd skórny wolno się rozprostowuje)
4. Ochrypłym głosem

Objawy ciężkiego odwodnienia wymagające natychmiastowej pomocy

Gdy utrata płynów przekroczy 10% masy ciała, stan chorego staje się krytyczny. Alarmujące objawy to:

• Brak oddawania moczu przez ponad 6 godzin
• Przyspieszone tętno (ponad 100 uderzeń na minutę)
• Niskie ciśnienie krwi (skurczowe poniżej 90 mmHg)
• Zaburzenia świadomości (dezorientacja, senność)
• Drgawki spowodowane zaburzeniami elektrolitowymi

W takim przypadku konieczna jest natychmiastowa interwencja medyczna z dożylnym nawadnianiem. Bez leczenia śmiertelność w ciężkich przypadkach sięga nawet 50%, podczas gdy przy odpowiedniej terapii spada poniżej 1%.

Czerwony to kolor pasji i energii, ale czy wiesz, z jakimi odcieniami tworzy najpiękniejsze połączenia? Znajdź inspirację w artykule Czerwony – z jakimi kolorami go łączyć w stylizacjach.

Diagnostyka cholery – metody potwierdzania zakażenia

Rozpoznanie cholery wymaga szybkiej i precyzyjnej diagnostyki, ponieważ objawy mogą przypominać inne infekcje jelitowe. Kluczowe znaczenie ma badanie mikrobiologiczne, które pozwala jednoznacznie zidentyfikować obecność Vibrio cholerae w organizmie pacjenta. W warunkach epidemicznych stosuje się również szybkie testy diagnostyczne, umożliwiające błyskawiczne wykrycie patogenu.

Badania laboratoryjne i testy szybkiego wykrywania

Standardowa diagnostyka cholery obejmuje kilka metod badawczych:

W praktyce klinicznej często stosuje się badanie mikroskopowe świeżego kału, które pozwala zaobserwować charakterystyczne ruchliwe przecinkowce. Materiał do badań należy pobrać przed rozpoczęciem antybiotykoterapii, aby nie zafałszować wyników.

Według zaleceń WHO, w obszarach endemicznych dopuszcza się rozpoznanie cholery na podstawie typowego obrazu klinicznego bez potwierdzenia laboratoryjnego, jeśli występuje epidemia.

Różnicowanie z innymi chorobami układu pokarmowego

Cholerę należy odróżnić od innych infekcji przebiegających z biegunką, takich jak:

• Zatrucie pokarmowe (gronkowcowe, salmonellowe)
• Biegunka podróżnych (ETEC)
• Dur brzuszny
• Wirusowe zapalenie żołądka i jelit

Kluczowe różnice to:

• Brak gorączki w cholerze (w przeciwieństwie do duru brzusznego)
• Charakterystyczny wygląd stolców (wodnisto-ryżowe w cholerze)
• Szybkość rozwoju odwodnienia (znacznie szybsza w cholerze)

W przypadku wątpliwości diagnostycznych wykonuje się badania serologiczne wykrywające przeciwciała przeciwko toksynie cholery. Pomocne mogą być też testy oceniające poziom elektrolitów we krwi, które w cholerze wykazują charakterystyczne zaburzenia.

Odkryj sekret świeżej i promiennej cery dzięki naturalnym składnikom. Sprawdź, jak przygotować maseczkę z ogórka na twarz – jak ją zrobić, właściwości i efekty.

Leczenie cholery – skuteczne metody terapii

Walka z cholerą wymaga szybkiego działania, ponieważ choroba może prowadzić do śmierci w ciągu kilkunastu godzin. Kluczem do skutecznego leczenia jest natychmiastowe nawadnianie i uzupełnianie elektrolitów, co pozwala uniknąć groźnych powikłań. W cięższych przypadkach stosuje się również antybiotykoterapię, która skraca czas trwania choroby i zmniejsza ryzyko powikłań.

Nawadnianie doustne i dożylne jako podstawa leczenia

Podstawą terapii cholery jest szybkie uzupełnienie utraconych płynów i elektrolitów. W zależności od stanu pacjenta stosuje się różne metody nawadniania:

Doustne płyny nawadniające (ORS) to mieszanka:

• 3,5 g chlorku sodu
• 2,5 g wodorowęglanu sodu
• 1,5 g chlorku potasu
• 20 g glukozy na 1 litr wody

W ciężkich przypadkach, gdy pacjent nie jest w stanie przyjmować płynów doustnie, konieczne jest nawadnianie dożylne. W pierwszej godzinie podaje się nawet 100 ml/kg masy ciała, a następnie kontynuuje terapię aż do ustąpienia objawów odwodnienia.

Rola antybiotykoterapii w zwalczaniu infekcji

Chociaż nawadnianie jest najważniejszym elementem leczenia, w niektórych przypadkach stosuje się również antybiotyki, które:

1. Skracają czas trwania biegunki o 50%
2. Zmniejszają objętość utraconych płynów
3. Skracają czas wydalania bakterii z kałem

Najczęściej stosowane antybiotyki to:

• Doksycyklina – lek pierwszego rzutu dla dorosłych
• Azytromycyna – alternatywa dla dzieci i kobiet w ciąży
• Ciprofloksacyna – w przypadku oporności na inne leki

Terapia antybiotykowa trwa zwykle 3-5 dni, ale w łagodnych przypadkach może być ograniczona do pojedynczej dawki. Ważne jest monitorowanie wrażliwości bakterii na leki, ponieważ w niektórych regionach obserwuje się narastającą oporność na tradycyjne antybiotyki.

Profilaktyka cholery – jak uniknąć zakażenia?

Zapobieganie cholerze to przede wszystkim świadome unikanie sytuacji ryzykownych i rygorystyczne przestrzeganie zasad higieny. W rejonach zagrożonych epidemią kluczowe znaczenie ma odpowiednie postępowanie z wodą i żywnością. Vibrio cholerae ginie w temperaturze powyżej 60°C, dlatego gotowanie to najskuteczniejsza metoda dezynfekcji.

Zasady higieny i bezpiecznego żywienia w rejonach zagrożonych

Podstawowe zasady, które mogą uratować życie w obszarach endemicznego występowania cholery:

• Myj ręce mydłem pod bieżącą wodą przed każdym posiłkiem i po skorzystaniu z toalety
• Unikaj jedzenia surowych warzyw liściastych (sałata, szpinak) – trudno je dokładnie oczyścić
• Owoce obieraj ze skórki po uprzednim umyciu czystą wodą
• Zrezygnuj z lodów w drinkach i napojach – często produkowane są z niepewnej wody
• Nie kupuj jedzenia od ulicznych sprzedawców, szczególnie produktów mlecznych i mięsnych

„W krajach rozwijających się aż 90% przypadków cholery można by uniknąć poprzez zapewnienie dostępu do bezpiecznej wody i podstawowych urządzeń sanitarnych” – WHO

Metody uzdatniania wody w warunkach podróży

W podróży do krajów tropikalnych warto znać sprawdzone sposoby na oczyszczanie wody:

• Gotowanie – najpewniejsza metoda, woda powinna wrzeć minimum 1 minutę (na wysokościach powyżej 2000 m – 3 minuty)
• Filtrowanie – specjalne filtry podróżne z membraną o porach 0,2 mikrona zatrzymują bakterie
• Chemiczne uzdatnianie – tabletki z chlorem lub jodem skuteczne przeciw Vibrio cholerae, ale pozostawiają nieprzyjemny posmak
• Promieniowanie UV – przenośne urządzenia niszczące DNA bakterii w ciągu kilkudziesięciu sekund

Pamiętaj, że nawet woda butelkowana może być niebezpieczna, jeśli:

• Butelka była wcześniej otwarta
• Zamknięcie nie jest oryginalne
• Woda pochodzi z nieznanego źródła

Warto zaopatrzyć się w przenośny czajnik elektryczny – pozwoli przygotować bezpieczną herbatę czy kawę nawet w podstawowych warunkach hotelowych. Dla podróżujących z dziećmi szczególnie ważne jest, by butelki i smoczki były sterylizowane przed każdym użyciem.

Szczepienia przeciw cholerze – rodzaje i skuteczność

Współczesna medycyna dysponuje skutecznymi metodami profilaktyki cholery w postaci szczepionek doustnych. W przeciwieństwie do historycznych szczepionek podawanych w zastrzykach, obecnie stosowane preparaty są bezpieczniejsze i wywołują mniej działań niepożądanych. Ich skuteczność ocenia się na 85-90% w pierwszych 6 miesiącach po szczepieniu, co stanowi solidną ochronę przed groźnymi konsekwencjami zakażenia.

W Polsce dostępne są dwa rodzaje szczepionek, różniące się składem i schematem podawania. Oba preparaty są zalecane przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) jako skuteczne narzędzie w profilaktyce cholery. Szczepienia szczególnie poleca się osobom wyjeżdżającym do krajów o wysokim ryzyku zachorowania oraz pracownikom humanitarnym narażonym na kontakt z chorymi.

Dukoral vs Vaxchora – porównanie dostępnych szczepionek

1. Dukoral to szczepionka zawierająca inaktywowane (martwe) bakterie Vibrio cholerae oraz rekombinowaną podjednostkę B toksyny cholery. Jest zalecany dla dorosłych i dzieci od 2 roku życia. Wymaga podania 2 dawek u osób powyżej 6 lat lub 3 dawek u młodszych dzieci.

2. Vaxchora to nowszy preparat zawierający żywe, ale osłabione (atenuowane) szczepy bakterii. Jego główną zaletą jest prostszy schemat szczepień – wystarczy pojedyncza dawka niezależnie od wieku. Może być stosowany u osób od 2 roku życia.

Oba preparaty podaje się doustnie, popijając wodą. Ważne jest zachowanie godziny przerwy przed i po szczepieniu od jedzenia i picia. Vaxchora wykazuje nieco szybsze działanie, co może być istotne dla osób planujących ostatni moment szczepienia przed podróżą.

Schemat szczepień i czas uzyskania odporności

Skuteczność szczepienia zależy od prawidłowego przestrzegania schematu dawkowania. W przypadku Dukoral:

1. Dorośli i dzieci powyżej 6 lat otrzymują 2 dawki w odstępie 1-6 tygodni
2. Dzieci w wieku 2-6 lat wymagają 3 dawek w tych samych odstępach czasowych
3. Odporność pojawia się 7 dni po ostatniej dawce i utrzymuje się 2 lata u starszych pacjentów, 6 miesięcy u młodszych dzieci

Dla Vaxchora schemat jest prostszy:

1. Wystarczy pojedyncza dawka niezależnie od wieku
2. Ochrona zaczyna działać po 10 dniach od szczepienia
3. Czas trwania odporności jest podobny jak w przypadku Dukoral

Warto zaplanować szczepienie odpowiednio wcześnie przed podróżą, aby organizm zdążył wytworzyć ochronę. W TropicalMed można zaszczepić się przeciwko cholerze po wcześniejszej rejestracji telefonicznej w godzinach 8:30-20:30 pod numerem 692 75 33 33.

Cholera na świecie – obszary endemicznego występowania

Cholera pozostaje poważnym zagrożeniem w wielu regionach globu, szczególnie tam, gdzie brakuje dostępu do czystej wody i podstawowych urządzeń sanitarnych. Według danych WHO, każdego roku odnotowuje się od 1,3 do 4 milionów przypadków tej choroby. Największe ogniska cholery utrzymują się w krajach Afryki Subsaharyjskiej, południowej Azji oraz niektórych rejonach Ameryki Łacińskiej. Vibrio cholerae szczególnie dobrze rozwija się w ciepłych, wilgotnych warunkach, co sprawia, że obszary tropikalne są szczególnie narażone na epidemie.

Aktualne ogniska epidemiczne i statystyki zachorowań

W 2024 roku najwięcej nowych przypadków cholery odnotowano w Afganistanie (24 151), Sudanie (23 590) i Pakistanie (12 954). W tych krajach sytuacja epidemiczna pozostaje szczególnie trudna ze względu na trwające konflikty zbrojne i ograniczony dostęp do opieki medycznej. W Sudanie, gdzie epidemia przybrała szczególnie groźne rozmiary, odnotowano aż 598 zgonów spowodowanych cholerą. Warto zauważyć, że w porównaniu z 2023 rokiem, liczba przypadków spadła o około 37%, co może świadczyć o skuteczności programów prewencyjnych i szczepień.

Inne kraje, w których w 2024 roku odnotowano znaczącą liczbę zachorowań to Nigeria (4 886 przypadków), Mjanma (4 756) oraz Demokratyczna Republika Konga. W Jemenie, który w poprzednich latach zmagał się z jedną z największych epidemii w historii, sytuacja uległa pewnej poprawie, choć nadal zgłaszane są nowe przypadki. Światowa Organizacja Zdrowia podkreśla, że największe wyzwania w walce z cholerą stanowią:

1. Ograniczony dostęp do czystej wody w regionach wiejskich
2. Niska świadomość higieniczna wśród lokalnych społeczności
3. Brak infrastruktury sanitarnej w obozach dla uchodźców
4. Trudności w dystrybucji szczepionek na odległe tereny

Rejony szczególnego ryzyka dla podróżujących

Podróżujący do krajów rozwijających się powinni szczególnie uważać na ryzyko zakażenia cholerą. Najbardziej niebezpieczne regiony to:

Afryka: Republika Środkowoafrykańska, Somalia, Sudan Południowy, Zambia i Uganda. W tych krajach warunki sanitarne często pozostawiają wiele do życzenia, a dostęp do czystej wody jest ograniczony. Szczególnie niebezpieczne mogą być obszary wiejskie i slumsy miejskie.

Azja: Jemen, Bangladesz, Indie i Filipiny to kraje, gdzie cholera występuje endemicznie. W Jemenie, pomimo poprawy sytuacji, nadal odnotowuje się przypadki zachorowań, szczególnie w regionach dotkniętych konfliktem. W Indiach i Bangladeszu ryzyko wzrasta w okresie monsunowym, kiedy powodzie mogą zanieczyścić źródła wody pitnej.

Ameryka Łacińska: Haiti pozostaje krajem szczególnego ryzyka, gdzie od czasu trzęsienia ziemi w 2010 roku regularnie dochodzi do ognisk cholery. Na Dominikanie zagrożone są głównie prowincje przygraniczne z Haiti.

Dla podróżujących kluczowe jest zachowanie szczególnych środków ostrożności w tych regionach. Warto pamiętać, że nawet luksusowe hotele w krajach endemicznych nie gwarantują pełnego bezpieczeństwa – lód w drinkach czy owoce myte miejscową wodą mogą stanowić źródło zakażenia. Przed wyjazdem warto rozważyć szczepienie, które w TropicalMed można wykonać po wcześniejszej rejestracji telefonicznej.

Zwalczanie epidemii cholery – działania na poziomie globalnym

Walka z cholerą wymaga skoordynowanych działań międzynarodowych, ponieważ choroba nie uznaje granic państwowych. Kluczowe znaczenie ma współpraca między rządami, organizacjami pozarządowymi i instytucjami zdrowia publicznego. Vibrio cholerae rozprzestrzenia się szczególnie szybko w regionach dotkniętych kryzysami humanitarnymi, gdzie systemy opieki zdrowotnej są niewydolne.

W ostatnich latach obserwujemy znaczący postęp w globalnych strategiach zwalczania cholery. Wprowadzenie szybkich testów diagnostycznych pozwoliło na wczesne wykrywanie ognisk epidemicznych, co umożliwia szybszą reakcję. Nowoczesne metody monitorowania, takie jak systemy GIS (Geographic Information System), pomagają śledzić rozprzestrzenianie się choroby w czasie rzeczywistym.

Programy WHO i inicjatywy poprawy warunków sanitarnych

Światowa Organizacja Zdrowia odgrywa kluczową rolę w koordynacji globalnych działań przeciwko cholerze. W 2017 roku WHO uruchomiła Global Task Force on Cholera Control, której celem jest zmniejszenie liczby zgonów z powodu cholery o 90% do 2030 roku. Program opiera się na trzech filarach:

Inicjatywa WASH (Water, Sanitation and Hygiene) koncentruje się na podstawowych potrzebach w regionach endemicznych. Dzięki programom budowy studni, toalet i systemów kanalizacyjnych udało się zmniejszyć liczbę zachorowań w niektórych regionach Afryki nawet o 60%.

„Każdego roku inwestycje w czystą wodę i sanitariaty pozwalają uniknąć około 1,5 miliona przypadków cholery” – raport UNICEF

Strategie zapobiegania rozprzestrzenianiu się choroby

Skuteczne ograniczanie epidemii cholery wymaga kompleksowego podejścia łączącego różne metody interwencji. W ostatnich latach szczególną uwagę zwraca się na masowe kampanie szczepień w regionach wysokiego ryzyka. W 2024 roku w Sudanie Południowym zaszczepiono ponad 2 miliony osób w ciągu zaledwie 3 miesięcy, co znacząco spowolniło rozwój epidemii.

Innowacyjne strategie obejmują:

• Systemy wczesnego ostrzegania oparte na monitorowaniu jakości wody
• Mobilne zespoły szybkiego reagowania wyposażone w zestawy do nawadniania
• Programy edukacyjne skierowane szczególnie do kobiet i dzieci
• Współpracę z lokalnymi liderami w promowaniu higieny

W krajach takich jak Bangladesz wprowadzono proste rozwiązania technologiczne, jak np. specjalne sari do filtrowania wody, które zmniejszyły liczbę zachorowań w społecznościach rybackich. W Haiti po trzęsieniu ziemi kluczowe okazało się tworzenie tymczasowych centrów leczenia cholery wzdłuż głównych szlaków migracji.

Wnioski

Cholera pozostaje poważnym zagrożeniem w wielu regionach świata, szczególnie tam, gdzie warunki sanitarne są niewystarczające. Kluczowe dla uniknięcia zakażenia jest przestrzeganie zasad higieny i unikanie potencjalnie skażonej wody oraz żywności. Objawy choroby rozwijają się gwałtownie, a szybkie rozpoznanie i natychmiastowe nawadnianie mogą uratować życie. Warto rozważyć szczepienie przed podróżą do krajów endemicznego występowania cholery, choć nie zastąpi ono podstawowych środków ostrożności.

Globalne programy zwalczania cholery przynoszą efekty, ale wciąż potrzebne są inwestycje w infrastrukturę sanitarną i edukację. W ostatnich latach obserwujemy spadek liczby przypadków, co pokazuje, że konsekwentne działania przynoszą rezultaty. Dla podróżujących kluczowe jest świadome podejście do profilaktyki – od prostych zasad higieny po bardziej zaawansowane metody uzdatniania wody.

Najczęściej zadawane pytania

Czy można zarazić się cholerą od osoby zakażonej?
Bezpośrednie zarażenie jest możliwe, ale wymaga kontaktu z wydzielinami chorego. Najczęściej do zakażenia dochodzi przez spożycie skażonej wody lub żywności, która miała kontakt z bakteriami.

Jak długo trwa odporność po szczepieniu przeciw cholerze?
Ochrona poszczepienna utrzymuje się od 6 miesięcy do 2 lat, w zależności od wieku i rodzaju zastosowanej szczepionki. W przypadku Dukoral u dorosłych odporność może trwać nawet 2 lata, podczas gdy u dzieci zwykle jest krótsza.

Czy woda butelkowana w krajach zagrożonych cholerą jest bezpieczna?
Niestety, nie zawsze. Warto zwracać uwagę na oryginalne zamknięcie butelki i unikać wody, która mogła być ponownie napełniona. Najbezpieczniej jest przegotować nawet wodę butelkowaną lub użyć tabletek dezynfekujących.

Dlaczego osoby z grupą krwi 0 są bardziej narażone na ciężki przebieg cholery?
Badania wskazują, że bakteria Vibrio cholerae łatwiej przyczepia się do komórek jelitowych osób z tą grupą krwi. Mechanizm ten nie jest do końca poznany, ale obserwacje kliniczne potwierdzają tę zależność.

Czy można zachorować na cholerę więcej niż raz w życiu?
Tak, przebycie choroby nie daje trwałej odporności. Możliwe są kolejne zakażenia, choć w niektórych przypadkach przebieg może być łagodniejszy. Dlatego nawet po przechorowaniu warto stosować środki zapobiegawcze.